ولید بن عبدالملک
| ششمین حاکم اموی | |
| اطلاعات شخصی | |
|---|---|
| لقب | ابوالعباس |
| تولد | ۵۰ق یا ۵۲ق، مدینه |
| مرگ | ۹۶ق، دیر مُرّان در نزدیکی دمشق |
| پدر | عبدالملک بن مروان |
| مادر | ولادة دختر عباس بن حزن بن حارث |
| فرزندان | ۱۴ یا ۱۹ پسر |
| همسر/همسران | نفیسه دختر زید بن حسن |
| دین | اسلام |
| محل دفن | بیرون قبرستان باب‌الصغیر، دمشق |
| حکومت | |
| سمت | خلیفه |
| سلسله | امویان |
| گستره حکمرانی | قلمرو خلافت اموی |
| آغاز حکومت | ۸۶ق |
| پایان حکومت | ۹۶ق |
| اقدامات مهم | گسترش قلمرو خلافت، فتح اندلس و توسعه مسجد نبوی |
| آثار برجا مانده | مسجد جامع اموی |
| پیش از | عبدالملک بن مروان |
| پس از | سلیمان بن عبدالملک |
وَلید بن عبدالمَلِک (حکومت:۸۶-۹۶ق) ششمین حاکم اموی بود که پس از پدرش عبدالملک بن مروان به حکومت رسید. در برخی منابع شیعی، او به مسموم کردن امام سجاد(ع) در سال ۹۴ یا ۹۵ق و شهادت او متهم شده است. در دوره حکومت او، قلمرو امویان در شرق و غرب گسترش یافت و فتح اندلس در سال‌های ۹۲ و ۹۳ق انجام گرفت. همچنین به دستور او مسجد جامع اموی در دمشق ساخته و مسجد نبوی توسعه یافت و اقداماتی مانند ساخت بیمارستان، حفر چاه و رسیدگی به راه‌ها نیز به او نسبت داده شده است.
در دوره حکومت ولید، حجاج بن یوسف از کارگزاران بانفوذ خلافت در عراق بود و عمر بن عبدالعزیز نیز مدتی حکومت مدینه، مکه و طائف را برعهده داشت. درباره شخصیت ولید گزارش‌های متفاوتی در منابع تاریخی آمده است؛ برخی او را ستمگر و تندخو و اهل لهو و شکار دانسته‌اند و برخی از پرهیزکاری و کثرت تلاوت قرآن او سخن گفته‌اند.
ولید در سال ۵۰ یا ۵۲ق در مدینه متولد شد و در سال ۹۶ق در دیر مران، در نزدیکی دمشق، درگذشت و بیرون قبرستان باب الصغیر دفن شد.
تبار و زندگی
ولید بن عبدالملک بن مروان بن حکم از خاندان اموی بود. برخی منابع، ولادت او را در سال ۵۰ق[۱] و برخی در سال ۵۲ق در مدینه دانسته‌اند.[۲] کنیه او ابوالعباس بوده است.[۳] پدرش عبدالملک، پنجمین حاکم اموی، و مادرش ولادة، دختر عباس بن حزن بن حارث، بود.[۴] ولید پسر بزرگ عبدالملک بود و پدرش توجه ویژه‌ای به او داشت. درباره شمار فرزندان او، ۱۴[۵] و بنابر نقلی ۱۹ پسر گزارش شده است.[۶] یکی از همسران او نفیسه، دختر زید بن حسن، بود.[۷] حدود سی سال پس از مرگ او، دو تن از فرزندانش، یزید و ابراهیم، برای مدتی کوتاه به حکومت رسیدند.[۸]
در گزارش‌های تاریخی، درباره ویژگی‌های شخصیتی ولید دیدگاه‌های متفاوتی آمده است. برخی او را ستمگر و تندخو دانسته‌اند.[۹] ابن‌اثیر، از مورخان قرن ششم و هفتم هجری، نیز از رعایت نکردن قواعد زبان عربی در سخنان او یاد کرده است.[۱۰] در برخی منابع، علاقه او به لهو و لعب، شکار و همنشینی با نوازندگان و خوانندگان گزارش شده است.[۱۱] همچنین گفته شده است که بسیار ازدواج می‌کرد و طلاق می‌داد و شمار همسران او به ۶۳ نفر می‌رسید.[۱۲] در مقابل، برخی منابع او را فردی پرهیزکار دانسته‌اند که قرآن را بسیار تلاوت می‌کرد.[۱۳]
ولید در سال ۹۶ق در دیر مران، در نزدیکی دمشق، درگذشت و بیرون قبرستان باب الصغیر دفن شد.[۱۴]
آغاز حکومت و کارگزاران
ولید در زمان حکومت پدرش به ولیعهدی گماشته شد[۱۵] و پس از مرگ او در سال ۸۶ق به حکومت رسید و نزدیک ده سال حکومت کرد.[۱۶] بنابر گزارش یعقوبی، ولید پس از مرگ پدر به مسجد رفت، بر منبر نشست و با اعلام خبر مرگ عبدالملک، مردم را به فرمانبرداری فراخواند و مخالفان را تهدید کرد.[۱۷]
از مهم‌ترین کارگزاران ولید، حجاج بن یوسف دانسته شده است که از زمان عبدالملک بر عراق حکومت می‌کرد. عبدالملک هنگام مرگ درباره حجاج به ولید سفارش کرد[۱۸] و ولید نیز او را در مقام خود باقی گذاشت.[۱۹] ولید در سال ۸۷ق پسرعمویش عمر بن عبدالعزیز را به حکومت مدینه گماشت[۲۰] و سپس حکومت مکه و طائف را نیز به او سپرد.[۲۱] اما در سال ۹۳ق به درخواست حجاج، او را عزل کرد؛ زیرا عمر بن عبدالعزیز افرادی را که از ستم حجاج به مدینه گریخته بودند، پناه داده بود.[۲۲]
فتوحات و اقدامات عمرانی
در دوره حکومت ولید، قلمرو اسلامی گسترش یافت و در شرق تا هند و ترکستان و نزدیک چین رسید.[۲۳] ولید در مقابله با امپراتوری روم از سیاست پدرش پیروی کرد و با هدف فتح قسطنطنیه، قلعه‌های متعددی را تصرف کرد، اما به این هدف دست نیافت.[۲۴] در شمال آفریقا نیز فتوحات به اوج رسید و مسلمانان بر مغرب میانه مسلط شدند.[۲۵] از مهم‌ترین فتوحات این دوره، فتح اندلس در سال‌های ۹۲–۹۳ق بود.[۲۶]
ولید به سازندگی و آبادانی نیز توجه داشت و به دستور او جاده‌ها تعمیر و چاه‌هایی حفر شد. در برخی منابع، او نخستین کسی دانسته شده که در دوره اسلامی بیمارستان ساخت.[۲۷] به دستور او مسجد جامع اموی در دمشق در فاصله سال‌های ۸۸ تا ۹۶ق ساخته شد.[۲۸] گفته‌اند او خراج هفت سال حکومت خود را صرف ساخت مسجد کرد و صنعتگرانی از هند، ایران، قسطنطنیه، مصر و مغرب گرد آورد و دوازده هزار کارگر به کار گرفت.[۲۹] برای توسعه مسجد نبوی نیز دستور داد خانه‌های همسران پیامبر(ص) تخریب و به مسجد افزوده شود و خانه‌های دیگری را که در بخش‌های پیرامونی مسجد قرار داشت، خریداری کرد.[۳۰] پس از این توسعه، مساحت مسجد به ۶۴۰۰ متر مربع رسید.[۳۱]
سیاست داخلی و گزارش شهادت امام سجاد(ع)
بر اساس منابع تاریخی، در دوره ولید، همچون دوره عبدالملک، حجاج بن یوسف از چهره‌های پرنفوذ دستگاه خلافت بود[۳۲] و به سخت‌گیری بر مخالفان و کشتن و زندانی کردن آنان ادامه داد. در گزارشی آمده است که حجاج ۱۲۰ هزار نفر از اشراف و بزرگان را کشت و ۵۰ هزار مرد و ۳۰ هزار زن در زندان‌های او جان باختند.[۳۳] بسیاری از شیعیان نیز در این دوره کشته یا زندانی شدند که از جمله آنان کمیل بن زیاد نخعی و سعید بن جبیر بودند.[۳۴] ابن‌ابی‌الحدید نیز از کشتن شیعیان و زندانی کردن آنان بر پایه گمان و اتهام از سوی حجاج گزارش کرده است.[۳۵]
در برخی منابع شیعی آمده است که ولید بن عبدالملک در سال ۹۴ق یا ۹۵ق، امام سجاد(ع) را مسموم کرد و این امر به شهادت او انجامید.[۳۶]
پانویس
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۶۱.
- ↑ عصفری، تاریخ خلیفة بن خیاط، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۲.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۱۲۱.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۶۱.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۵۷.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۶۶.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۴۴.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۱۲ و ۲۱.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۵۷؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۴۹۹.
- ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ش، ج۴، ص۱۳۸.
- ↑ اصفهانی، الأغانی، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۵۸ و ۱۱۴–۱۱۵.
- ↑ دیاربکری، تاریخ الخمیس، بی‌تا، ج۲، ص۳۱۱.
- ↑ طقوش، دولت امویان، ۱۳۸۹ش، ص۱۴۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۹۵.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۱۸۳.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۶۱.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۸۳.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۶۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۴۷؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۳۷.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۵۵؛ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۲۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۴۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۸۱.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۱۲۱.
- ↑ طقوش، دولت امویان، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۵.
- ↑ طقوش، دولت امویان، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۶.
- ↑ طقوش، دولت امویان، ۱۳۸۹ش، ص۱۶۱–۱۶۳.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۱۲۱.
- ↑ طقوش، دولت امویان، ۱۳۸۹ش، ص۱۴۶.
- ↑ طقوش، دولت امویان، ۱۳۸۹ش، ص۱۴۶.
- ↑ أبی‌الفداء، تاریخ أبی الفداء، ۱۹۹۷م، ج۱، ص۲۷۵.
- ↑ جعفریان، آثار اسلامی مکّه و مدینه، ۱۳۸۲ش، ص۲۰۷.
- ↑ هاوتینگ، امویان نخستین دودمان حکومت‌گر در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۷۳.
- ↑ مقدسی، البدء و التاریخ، بی‌تا، ج۶، ص۴۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۴۸۷.
- ↑ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۴۴.
- ↑ ابن‌شهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۷۶؛ شامی، الدر النظیم، ۱۴۲۰ق، ص۵۹۱؛ ابن‌صباغ مالکی، الفصول المهمة، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۸۷۴.
منابع
- أبوالفداء، اسماعیل بن علی، تاریخ أبی الفداء : المختصر فی اخبار البشر، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۹۹۷م.
- ابن‌أبی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌اثیر، علی بن محمد جزری، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۹۶۵م.
- ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، المناقب آل أبی طالب(ع)، قم، نشر علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابن‌صباغ مالکی، علی بن محمد، الفصول المهمة فی معرفة الأئمة، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۲ق.
- ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکّه و مدینه، تهران، مشعر، ۱۳۸۲ش.
- دبار بکری، حسین بن محمد، تاریخ الخمیس فی أحوال أنفس نفیس، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- زرکلی دمشقی، خیر الدین بن محمود، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین، هشتم، ۱۹۸۹م.
- شامی، یوسف بن حاتم، 'الدرّ النظیم فی مناقب الأئمة اللهامیم، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۲۰ق.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- طقوش، محمد سهیل، دولت امویان، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، پنجم، ۱۳۸۹ش.
- عصفری، خلیفه بن خیاط، تاریخ خلیفة بن خیاط، تحقیق: مصطفی نجیب فوّاز و حکمت کشلی فوّاز، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق/ ۱۹۹۵م.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: اسعد داغر، قم، دار الهجرة، دوم، ۱۴۰۹ق.
- مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.
- هاوتینگ، جرالد، امویان نخستین دودمان حکومت‌گر در اسلام، ترجمه عیسی عبدی، تهران، امیرکبیر، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.
| خلفای نخستین (۱۱-۴۰) |
|  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| خلفای اموی (۴۰-۱۳۲) |
| ||||||||||||||
| خلفای عباسی (۱۳۲-۶۵۶) |
| ||||||||||||||
| مفاهیم | |||||||||||||||
نامهای درون کروشه خلفایی کوتاهمدت هستند که تنها در شهر بغداد بهرسمیت شناخته شدند. | |||||||||||||||